دسته بندی ها

تبریز 2018

حمایت از شرکت های دانش بنیان

آبگینه های جهانی

منتشر شده : دوشنبه,۱۴ دى ۱۳۹۴

 یک گردن بند شیشه ای کشف شده در شمال غرب ایران متعلق به 2250 سال پیش از میلاد که دارای دانه های آبی رنگ است، نشان از قدمت این صنعت در کشور است. در کاوش های باستان شناسی سال‌های اخیر نیز قطعات شیشه‌ای مایل به سبزی که متعلق به دوران پیش از تاریخ است در لرستان، شوش و حسنلو به دست آمده است. همچنین«ارستیوفانس» نویسنده یونانی که در قرن پنجم قبل از میلاد می زیسته، در یکی از نمایشنامه های خود به جام های بلورین دربار هخامنشیان اشاره کرده است و قطعات شیشه ای کشف شده در تخت جمشید نیز گفته او را تایید می‌کند.

البته دوران سلجوقیان را باید اوج صنعت شیشه گری در ایران به حساب آورد چراکه در دوران سلطنت این سلسله صنعتگران به شیوه های جدیدی روی آوردند و استفاده از قالب های گوناگون را با نقوش برجسته و فرورفته رواج دادند و به این ترتیب حک و تراش روی شیشه را برای غذای کارشان به خدمت گرفتند. در همین دوران است که نقاشی های گوناگون از قبیل گل‌های تز یینی، اشکال حیوانات و استفاده از اشعار و آیات قرآن با رنگ های متنوع به عنوان عاملی مکمل وارد شیشه گری دستی ایران می شود. فرآورده های شیشه ای این دوران بیشتر شامل ظروف کوچک و بزرگ، عطردان های بسیار ظریف، جام ها و گلدان هایی با فرم ها و اندازه های متنوع و اشیاء تز یینی کوچکی است که به شکل حیوانات است. هرچند پس از آن در دوران قاجار، امیرکبیر شیشه گران ایرانی را به مسكو و پترزبورگ فرستاد و پس از بازگشت آنان كارگاه‌هایی در تهران و قم برپا كردند، اما هنر شیشه گری ایران هرگز عظمت گذشته خود را نزد جهانیان پیدا نكرد. با این حال نباید از این نکته غافل شد که شیشه گری و آبگینه هنوز جزء یکی از پرطرفدارترین صنایع دستی ایران است که نه تنها دارای بازار داخلی بلکه صادرات آن به کشورهای دیگر موید این مطلب است که در بازارهای خارجی نیز طرفداران خود را دارد.

همانطور که نظرعلی طالقانی، به عنوان یکی از برترین صادرکنندگان شیشه معتقد است شیشه ایران یکی از بهترین انواع شیشه در جهان است. شاید قندیل آبگینه به جای مانده از قرن هشتم که یکی از چند نمونه بازمانده قندیل‌های آبگینه ایران است و اکنون در موزه متروپولیتن نگهداری می شود، نیز بازگوی اهمیت شیشه گری به عنوان یکی از صنایع دستی کشور باشد. همچنین در مورد وضعیت فعلی آبگینه باید گفت در حال حاضر کارگاه های شیشه گری متعددی در تهران و بعضی شهرهای دیگر مانند اصفهان، میمند فارس، قمصر کاشان و ... دایر است. این کارگاه ها با شرایط کم و بیش همانندی به تولید شیشه هایی که به شیشه«فوتی» معروف هستند، مشغولند.

 

ساخت آبگینه

کارگاه های شیشه گری معمولا ساختمانی همشکل دارند و دارای سقف های بلند و پنجره های بزرگ متقابل هستند. نحوه ساختمان این کارگاه ها طوری است که باعث خروج هوای گرم ناشی از کار کردن کوره ها می‌شود و هوای داخل کارگاه را متعادل و قابل تحمل نگاه می دارد. در هر کارگاه شیشه گری به طور معمول دو یا چند کوره اصلی وجود دارد. علت استفاده از چند کوره امکان استفاده از چند نوع شیشه مورد نیاز با رنگ های مختلف را فراهم می‌کند. ماده اولیه ای که در این کارگاه ها مورد استفاده قرار می‌گیرد بیشتر ضایعات شیشه ای و شیشه خرده‌هایی است که از نقاط مختلف شهرها جمع آوری می شود. گاهی نیز از سیلیس که ماده اصلی شیشه است استفاده می‌شود و ترکیب آن با شیشه خرده مورد مصرف قرار می گیرد.

درجه حرارت لازم برای ذوب سیلیس ۱۸۲۷ درجه سانتی گراد است. اما در مواردی که مخلوط شیشه و سیلیس مورد استفاده قرار گیرد به منظور پایین آوردن درجه ذوب، مواد دیگری مانند کربنات براکس، شوره، نیترات و مواد قلیایی دیگری به ماده اولیه افزوده می شود. رنگ معمولا شیشه گران برای تهیه رنگ های مورد نیاز از اکسیدهای فلزات که به صورت پودر در بازار وجود دارد، استفاده می‌کنند مثلا برای تولید رنگ آبی لاجوردی از اکسید کبالت و برای تهیه رنگ آبی زنگاری اکسید مس و کرمات کاربرد دارد. بی کرمات و اکسید آهن برای تهیه رنگ سبز و اکسید مس یک ظرفیتی یا سلینیوم شاید کاربرد امروزی انواع شیشه آنقدر در زندگی ما رایج شده است که کمتر فکر می کنیم احتمالا انسان های 5 هزار سال قبل نیز مانند ما از شیشه استفاده می‌کردند. اشیا باستانی بدست آمده از کشفیات باستان شناسی نشان می‌دهد، مصری هایی که حدود 5 هزار سال پیش زندگی می‌کردند، احتمالا اولین سازندگان شیشه بوده اند. شیشه گری که شاید امروزه علاوه بر جنبه کاربردی مانند انواع ظروف، به عنوان یکی از اقسام صنایع دستی و شیئی تزئینی محسوب می شود، یكی از قدیمی‌ترین حرفه‌هایی است كه بشر بدان اشتغال داشته. ظروف به دست آمده از حفاری های مصر نشاندهنده این نکته است که مصری ها سازندگان اولین شیشه ها بوده اند. رومیان نیز در فن شیشه گری مهارت داشته اند.

تلفیق با فلز

تلفیق ظروف شیشه ای با فلز یکی از شیوه هایی است که پاره ای از شیشه گران برای ایجاد تنوع آن را بکار می برند. این کار معمولا برای لیوان، گلدان و سایر اشیایی که قسمت اصلی آن استوانه ای شکل است، اعمال می شود. به این ترتیب که قبلا استوانه ای فلزی از مس، برنج با قطر و ارتفاع دلخواه و توام با نقش‌های مشبک توسط استادان فلزکار ساخته می شود. شیشه‌گر برای تلفیق شیشه و فلز بعد از آماده شدن گوی شیشه، آن را داخل این استوانه قرار داده و در آن می دمد. شیشه در اثر دمیدن منبسط شده و حجم داخل استوانه فلزی را پر می کند. کمی نیز از میان شبکه‌های روی فلز به خارج نفوذ می‌کند و این امر باعث می شود که شیشه بعد از منقبض شدن از فلز جدا نشود.

 

گرم خانه

اشیاء شیشه ای چنانچه در مجاورت هوای عادی نگه داشته شوند، پس از چند دقیقه به علت سرد شدن سطح شیشه و گرم بودن درون آن می شکنند. به این جهت باید اشیاء ساخته شده به تدریج و در مدتی طولانی سرد شوند. برای این منظور در هر کارگاه، گرم خانه‌هایی با درجه حرارت  ۴۵۰  تا ۵۵۰ درجه سانتی گراد وجود دارد. معمولا در هر کارگاه، گرم خانه ها را اول وقت هر روز روشن می‌کنند و هنگامی که حرارت داخل آن به میزان دلخواه رسید، اشیاء ساخته شده را درون آن قرار می دهند و هنگام تعطیلی کارگاه، در گرم خانه را بسته و موتور آن را خاموش می کنند. به این ترتیب اشیاء ساخته شده مدت ۲۴ تا ۴۸ ساعت در گرم خانه می‌مانند تا حرارت داخل گرم خانه بتدریج پایین آمده و به درجه حرارت هوای معمولی نزدیک شود. برای امکان در اختیار داشتن گرم خانه در تمام ساعات کار، ایجاد چند گرم خانه در هر کارگاه ضروری است تا همیشه یک گرم خانه برای اشیاء تولیدی روزانه آماده باشد. استادکار، اشیاء ساخته شده را به داخل گرم خانه می برد و با ضربه ای که به لوله «واگیره» می‌زند، آن را جدا کرده و شیء را به آرامی روی خاک نرم کف گرم خانه می اندازد. در قسمت جلوی گرم خانه، کارگری که مسئول گرم خانه است، با میله دو شاخه ای اشیاء داخل گرم خانه را جا به جا می‌کند و به طور مرتب روی هم می‌چیند تا امکان حداکثر استفاده از فضای داخل گرم خانه مقدور باشد. اشیایی که از گرم خانه خارج می شوند شیشه هایی شفاف و کامل هستند. در صورتی که نیازی به نقاشی، مات شدن و تراش خوردن آن نباشد آماده عرضه به بازار هستند.

مات کردن شیشه

همانطور که در بالا نیز به آن اشاره شد، بسیاری از فرآورده های شیشه ای که در بازار عرضه می شوند، ظاهری مات و غیر شفاف دارند. برای مات کردن شیشه باید از اسیدی که بتواند قسمتی از سطح شیشه را در خود حل کند، استفاده کرد. تنها اسیدی که شیشه در برابر آن مقاومت ندارد، اسید فلوریدریک است اما کار کردن با این اسید نیز علاوه بر آنکه مشکل است، خطرناک نیز هست و گذشته از این به علت گرانی قیمت‌اش، مقرون به صرفه نیست. به همین جهت در بیشتر کارگاه های شیشه گری از محلول (آمونیوم هیدروژن فلورید) یا مواد مشابه دیگر، برای مات کردن شیشه استفاده می کنند. برای مات کردن شیشه وسایل شیشه ای را به مدت چند دقیقه در محلول قرار داده و سپس خارج می‌کنند و با آب می شویند. نقاشی روی شیشه رنگ‌هایی که معمولا برای نقاشی روی شیشه به کار می رود، اکسیدهای فلزات مختلف به صورت پودر است که با تربانتین و روغن مخصوصی مخلوط و ساییده می شود. بعد از اینکه مخلوط، غلظت لازم را به دست آورد، نقاشان با آن به تزیین شیشه و نقاشی روی آن می پردازند. مرحله بعد از آنهم ثابت کردن رنگ ها است. به منظور ثابت کردن رنگ اشیاء نقاشی شده، آنها را به مدت دو تا چهار ساعت در کوره ای با دمای ۵۰۰ تا ۶۰۰ درجه سانتی گراد قرار می دهند. سپس کوره را خاموش کرده و بعد از سرد شدن کامل کوره، اشیاء را از آن خارج می کنند.

 

تراش دادن شیشه

تراش دادن وسایل شیشه ای به وسیله سنگ‌های دیسک مانندی که با سرعت لازم قادر به چرخش هستند، انجام می شوند. سرعت چرخ های تراش و دیسک تراش کاری، بستگی مستقیم به نوع تراش دارد و هر چه میزان عمق تراش مورد نظر بیشتر باشد، سرعت چرخ تراش نیز بیشتر است و بالعکس. صنعت‌گران تراش کار نخست محل‌هایی را که باید تراش بخورد، مشخص نموده و سپس با نگه داشتن ظرف شیشه‌ای در دست و نزدیک کردن آن به سنگ تراش، نقوش دلخواه را روی شیشه حک می کنند. پس از تراش نقاط تراش خورده را صیقل می دهند.

بازار شیشه

شاید آخرین و البته یکی از مهم ترین بخش های پایانی کار شیشه گری فروش آن باشد. این امر نیازمند رقابت با محصولات کشورهای دیگر است زیرا ممکن است شیشه کشورهای دیگر از نظر کیفیت از شیشه‌های ایرانی پا یین تر باشند اما به دلیل اینکه بازاریاب های ماهری دارند، به فروش بالاتری دست پیدا کنند. این همان نکته ای است که طالقانی به عنوان یکی از صادرکنندگان برتر کشور در زمنیه شیشه به آن اذعان دارد: «به نظر من تولیدكنندگان در سطحی نیستند كه بازاریابی كنند و كالاهایشان را بفروشند. كمتر تولید كننده ایرانی را مشاهده كرده ام كه اطلاعات مربوط به صادرات و اسناد را بداند و افرادی هم كه گفته اند به این مسائل كاری ندارند و وارد بازار فروش شده اند، در نهایت شكست خورده اند. پس بهتر است كه صادركنندگان و تولیدكنندگان، فعالیت تخصصی خود را ادامه دهند. در كشورهای دیگر نیز همینطور است و در غرفه كشورهای موفق مانند چین و هند، فروشنده ای وجود ندارد. » این صادرکننده صنایع دستی در این زمینه از نبود فرهنگ تجاری برخی از صادركنندگان گله كرد: «برخی از صنعتگران و فروشندگان ما فرهنگ تجاری ندارند. یعنی جنسهای بی كیفیت را در انبار نگه می‌دارند و به افراد ناآگاه می‌فروشند. این اجناس به عنوان صنایع دستی ایرانی شناخته می‌شوند و خریداران كشورهای خارجی با چنین تجرب های، امكان ندارد دوباره از آن كالا بخرند.»

او نقش معاونت صنایع دستی در توسعه و رواج این صنعت را موثر دانست و یكی از مشكلات اصلی این هنر  صنعت را عدم حمایت و به روزنبودن تولیدكنندگان برشمرد:«باید از تولیدكننده ها، حمایت شود و اطلاعات آنها را به روز كرد. همچنین یكی از مشكلات شیشه گران، كمبود مواد اولیه است. اگر در این زمینه، سازمان یا تشكیلاتی تاسیس شود كه تولیدكنندگان را از چنگال دلالان برهاند، قیمت ها هم ثابت می شود.

منبع: 

به نقل از مجله آرایانا گردشگر

تمامی حقوق مادی و معنوی این وبسایت متعلق به توسعه تجارت الکترونیک آرسین ایرانیان می باشد . سال 1395